eleonora
Eleonora van Aquitanië

Geschiedenis was gedurende een lange periode overheersend een zaak van en voor (en over) mannen. Daarmee is niet gezegd dat vrouwen geen cruciale rol hebben gespeeld in het verleden. Alleen was het hoofdpodium lange tijd hoofdzakelijk een zaak van mannen (zelfs letterlijk, gezien het feit dat vrouwenrollen in pakweg de toneelstukken van Shakespeare door jonge knapen werden gespeeld). Maar de geschiedenis kent ook voorbeelden van sterke vrouwen die de tand des tijds zonder enige moeite hebben doorstaan. Eleonora van Aquitanië (1122-1204) is ongetwijfeld een van hen.

Van most eligible bachelorette tot koningin (in twee delen)

Reeds in haar tienerjaren kwam Eleonora in het centrum van de Europese politiek te staan. Na de dood van haar vader, hertog Willem X van Aquitanië, werd zij toevertrouwd aan de koning van Frankrijk Lodewijk VI, bijgenaamd Le Gros (De dikke), die meteen een opportuniteit zag door haar uit te huwelijken aan zijn zoon Lodewijk, de latere Lodewijk VII. De verwerving van Aquitanië betekende niet enkel een serieuze uitbreiding van het territorium, het was ook nog eens een economisch sterk en gecultiveerd hertogdom en beschikte over strategische rivieren en een wegennetwerk waar het brute Ïle-de-France enkel van kon dromen.

102253-004-ced523a8
Het huwelijk van Eleonora & Lodewijk (links) en vertrek naar Edessa (rechts)

Eleonora overblufte haar man tijdens de eerste jaren van dat huwelijk, met haar intelligentie en scherpe geest, waardoor bepaalde figuren in de entourage van de toekomstige Franse koning zich gepasseerd voelden. Zo speelde ze ook een actieve rol in het beheer en het bestuur van het koninkrijk en de verscheidene domeinen. Hoewel Aquitanië  onder directe controle kwam van de Franse koning was er echter nog een niet te verwaarlozen voorwaarde. Het hertogdom zou pas echt kroonbezit worden wanneer het verenigd werd door de (toekomstige) zoon van Lodewijk en Eleonora.

Lodewijk, geen groots leider, kwam in een dispuut terecht met onder andere Paus Innocentius II en de invloedrijke geestelijke Bernardus van Clairvaux en met Theobald II, de hertog van Champagne. Hoewel die laatste militair gezien geen verhaal had tegen de koninklijke troepen, zou dat specifieke dubbele conflict wel een belangrijke rol in de geschiedenis spelen. Enerzijds was er de slachting van Vitry (1142), een stadje waar onder Lodewijks supervisie heel wat bewoners omkwamen door een brand in de kerk waar ze toevlucht zochten. Tegelijk zorgde het dispuut met de paus voor een moeizame verstandhouding, die uiteindelijk zelfs zou leiden tot de excommunicatie van Eleonoras zus. Door Lodewijks wil om de verstandhouding met de Katholieke Kerk te herstellen en het eigen geweten te sussen, werd Eleonora door onder meer Bernardus van Clairvaux aangespoord om haar man mee te overtuigen om naar het Heilige Land te trekken, naar het koninkrijk Antiochië, geleid door Eleonoras oom Raymond van Poitiers, om het graafschap Edessa (op de huidige grens tussen Turkije & Syrië) te heroveren.

De Tweede Kruistocht (1147-1149) was echter geen succes. Eleonora vertrok, samen met haar man, enkele hofdames en een leger getrouwen uit haar eigen hertogdom, mee naar het Midden-Oosten. Daar zakte het moraal al snel, in eerste instantie door een ontmoeting met het zwaar gedecimeerde leger van Koenraad III, koning van Duitsland, vervolgens door eigen onfortuinlijke beslissingen. Een groep onder leiding van Geoffrey de Rancon, een vazal van Eleonora, trok sneller dan afgesproken over een bergpas in het Taurusgebergte, terwijl Lodewijk met een deel van het voetvolk achterbleef en in de val werd gelokt door Turkse troepen. Dit resulteerde in een slachtpartij. Contemporaine kroniekschrijvers staken dit fiasco op Eleonora, die het bevel zou hebben gegeven aan de Rancon om verder te trekken en die eveneens te veel bagage zou hebben meegenomen, waardoor de tweede groep niet kon volgen. Deze beschuldigingen gingen gepaard met geruchten dat Eleonora een incestueuze relatie zou hebben met haar oom. Lodewijk, vastberaden om ondanks de vernedering naar Jeruzalem te trekken, dwong haar om met hem mee te gaan, de herovering van Edessa negerend.

Na een letterlijk stormachtige terugkeer, verslagen door het moslimleger en met een huwelijk dat op springen stond, gingen Lodewijk en Eleonora bij aankomst in Italië naar paus Eugenius III, die in eerste instantie weigerde het huwelijk ongedaan te maken op basis van bloedverwantschap, wat uiteraard al voor het huwelijk geweten was. Meer zelfs, de twee kregen een tweede kind, maar net zoals vijf jaar eerder het geval was, betrof het een dochter. De schrik om geen mannelijke erfgenaam te hebben zat er bij Lodewijk sterk in, terwijl de tegenstand bij zijn eigen vazallen tegen Eleonora toenam. Uiteindelijk stemde hij in met een annulering van het huwelijk. Aquitanië kwam opnieuw in haar bezit.

Ongebreidelde ambities

henryii
Hendrik II Plantagenet

Ondanks de pijnlijke episode was Eleonora, in het vizier van talrijke hertogen, niet van plan bij de pakken te blijven zitten en zocht ze contact met Hendrik Plantagenet, de graaf van Anjou. In 1152, acht weken na de annulering van het huwelijk met Lodewijk, trouwde ze met Hendrik, die twee jaar later koning van Engeland zou worden. Lodewijk was woest, aangezien Eleonora, zijn vazal zijnde, in principe zijn toestemming had moeten vragen. Ook was zij op dat moment 30 en haar nieuwe echtgenoot 18. Hendrik legde Lodewijk echter manu militari het zwijgen op. Hoewel ook dit huwelijk niet meteen harmonieus zou eindigen, kregen de twee wel acht kinderen, waaronder vijf zonen. Drie van hen waren toekomstige koningen (Hendrik de jongere, Richard Leeuwenhart en Jan Zonder Land). In 1167 was de verstandhouding tussen Eleonora en de ontuchtige Hendrik II zo verslechtert, dat ze haar hof organiseerde in Poitiers, waar ze, zo wil de overlevering, de verspreiding van de troubadourkunst en de hoofse liefde ondersteunde.

Eleonoras ambities waren echter niet getemperd. Ze stimuleerde haar zoon Hendrik, inmiddels titulair koning van Engeland en getrouwd met Margareta van Frankrijk, de dochter van haar ex-man Lodewijk, om in opstand te komen tegen zijn vader, een opstand die zou duren van 1173 tot 1174. De reputatie van Hendrik II was tanende na de moord op Thomas Becket, de aartsbisschop van Canterbury, rechtstreeks of onrechtstreeks in opdracht van de Engelse koning (Volgens de legende zou Hendrik “Who will rid me of this troublesome priest?” hebben gezegd, waarbij vier van zijn ridders de daad bij het woord voegden). Hoewel Hendrik de jongere heel wat steun wist te vinden bij plaatselijke edellieden, en ook zijn broers Richard & Geoffrey de kant van hun broer kozen, werd zijn opstand neergeslagen door zijn vader. Eleonoras vermeende steun aan haar zoon zorgde ervoor  dat ze de komende 16 jaar in feitelijke gevangenschap zou doorbrengen. Hendrik de jongere zou in 1183 op 28-jarige leeftijd overlijden, zijn vader zes jaar later.

Dit bracht nog een zoon van Eleonora, Richard (Leeuwenhart), op de troon van Engeland, hoewel deze maar een mondje Engels sprak en hoofdzakelijk in Aquitanië te vinden was. Hij herstelde de positie van zijn moeder en maakte haar onder meer Queen-regent terwijl hij weg was tijdens de Derde Kruistocht, waar hij werd gevangengenomen. Nog een andere zoon, Jan (wiens eenzijdig negatieve reputatie hoofdzakelijk het werk is van negentiende eeuwse romanciers), zou samenspannen met de Franse koning Filip II August om de controle over Engeland te krijgen, ervan uitgaand dat Richard overleden was tijdens de kruistochten. Eleonora nam het echter op voor Leeuwenhart, die in 1194 terugkeerde, maar ondanks alles het gedrag van zijn jongere broer vergaf. Ook zou ze nog een belangrijke rol spelen tijdens het koningschap van Jan en het dispuut met diezelfde Filip II August. In de hoop de spanningen tussen Engeland en Frankrijk te temperen, trok ze zelf naar Castilië, naar het hof waar haar dochter Eleonora koningin was, om haar kleindochter, Blanche, te escorteren naar het hof van Filips, om daar trouwen met Louis, zoon van de Franse koning. Eleonora was fysiek echter niet meer in staat op de volledige terugweg af te leggen. Haar laatste jaren spendeerde ze in de abdij van Fontevraud, waar ze op 82-jarige leeftijd, na een bewogen leven haar laatste adem uitblies.

el-hen-sept07-de8964sar800
Graftombe van Eleonora van Aquianië en Hendrik II Plantagenet

Het Hof van de Liefde

knightrule1
Hoofse liefde

Eleanora wordt ook geassocieerd met de zogenaamde Hoven van de Liefde, waarvan het niet geweten is of deze daadwerkelijk hebben bestaan of dat het producten waren van de hoofse literatuur en de troubadourkunst, die wel sowieso door haar werden gestimuleerd. Deze Hoven van Liefde bestonden uit een jury van adellijke vrouwen die hun licht lieten schijnen over amoureuze disputen tussen troubadours en hovelingen enerzijds en hun geliefden anderzijds. Hoewel het tot de verbeelding spreekt, zijn historici er niet uit of het meer was dan een verzinsel van de hoofse literatuur, waarbij de platonische, onbereikbare liefde van de edele man of ridder voor de jonkvrouw werd gecultiveerd. Eleonora heeft in ieder geval wel een rol gespeeld in de verspreiding van deze idealen en het ondersteunen van deze literaire traditie.

Eleonoras reputatie

Eleonora van Aquitanië was niet de persoon om zich gedwee en onderdanig op te stellen. Ze speelde bewust, actief en graag een rol in het Europese strijdtoneel, en het eeuwige conflict tussen Engeland en Frankrijk in het bijzonder. Hierdoor wordt ze binnen bepaalde stromingen in de geschiedwetenschap op handen gedragen, als schoolvoorbeeld van de sterke vrouw in de geschiedenis. Maar haar zelfzeker en zelfbewust handelen zorgde er ook voor dat ze reeds tijdens haar eigen leven gecontesteerd was en beschimpt werd. Zo waren er verhalen dat ze samen met haar vrouwelijke gezellen, zoals de amazones, met ontblote borsten naar het Heilige Land was gereden. Daarnaast waren er ook geruchten dat ze een incestueuze relatie had met haar oom, dat ze voor haar tweede huwelijk met Hendriks vader had geslapen en dat ze de minnares van haar tweede echtgenoot had vergiftigd. Het is aannemelijk dat deze verhalen werden verzonnen door jaloerse en haatdragende figuren in de omgeving van Eleonora en haar echtgenoten. Ze was machtig en genoot ook openlijk van die macht. Ze was gecultiveerd en onbevangen. Nooit heeft ze zich geschikt naar een leven van onderdanigheid. Dit is de reden waarom ze tot vandaag een veelbesproken figuur is, die nog geregeld opduikt in de populaire cultuur en onderwerp is van een karrenvracht boeken.

Advertenties